Bir zamanlar Gümüşhane’nin Torul ve Kürtün ilçelerinde neredeyse her köyde bulunan su değirmenleri bugün birer birer yok olurken, bu değirmenleri döndüren çark ustaları da tarihe karışıyor. Doğu Karadeniz’de değirmen çarkı yapan sayılı ustalardan biri olan Yaşar Yılmaz ise kaybolmaya yüz tutan bu mesleği yaşatmaya çalışıyor.
Bir zamanlar su değirmenleriyle ünlü olan Gümüşhane’de, bu köklü kültür bugün neredeyse yok olma noktasına geldi. Özellikle Torul ve Kürtün ilçelerinde geçmişte hemen her köyde birkaç tane bulunan su değirmenleri, yıllar içinde birer birer ortadan kalktı. Değirmenlerin kapanmasıyla birlikte bu değirmenleri döndüren su çarklarını yapan ustalık geleneği de yavaş yavaş tarihe karışıyor.
Doğu Karadeniz’de Giresun ve Gümüşhane’de hâlâ ayakta kalmaya çalışan az sayıdaki değirmenin dönmesini sağlayan ustalardan biri ise Giresun’un Espiye ilçesine bağlı Soğukpınar Beldesi’nde yaşayan 66 yaşındaki Yaşar Yılmaz. Yılmaz, bölgede su değirmeni çarkı yapan son ustalardan biri olarak mesleğini yaşatmaya çalışıyor.
Değirmenlerin dönmesi onun ellerinde
Espiye ilçesine bağlı Soğukpınar Beldesi’nde yaşayan Yaşar Yılmaz, köy değirmenlerinin bulunduğu Kızılkaya Deresi üzerindeki değirmende demir çarkların kısa sürede paslanıp yıpranması üzerine yeniden ahşap çark yapımına yöneldi.
Yılmaz, hem kendi köyündeki hem de çevre köylerdeki değirmenler için ahşap su çarkları yaparak değirmenlerin yeniden çalışmasını sağlıyor.
Mesleği eski ustalardan görerek öğrendiğini anlatan Yılmaz, yaklaşık 20 yıl önce ilk değirmen çarkını yaptığını söyledi.
“Eskiden demir çarklar yoktu, eski ustalar ahşap çark yapardı. Sonra demir çarklara yönelindi ancak bunlar kısa sürede paslanıp yıpranıyordu. Daha sonra yeniden ahşap çarka dönüş oldu. Fakat o dönemde eski ustalar kalmamıştı. Ben de geçmişte ustalardan gördüklerimi kullanarak değirmenin kırılan çarkını kızılağaçtan yapıp değirmeni yeniden döndürdüm” dedi.
Bakırlı su demiri çürüttü
Yılmaz, bölgedeki suyun yapısının da değirmen çarklarının ömrünü etkilediğini belirtti. Kızılkaya’daki maden nedeniyle sudaki bakır oranının yüksek olduğunu söyleyen Yılmaz, bu nedenle metal çarkların kısa sürede kullanılamaz hale geldiğini ifade etti.
“Yaz aylarında dere sanki kırmızı boyayla boyanmış gibi akıyor. Sudaki bakır oranı yüksek olduğu için metal çarklar kısa sürede çürüyor ve bir yıl içinde kullanılmaz hale geliyor. Bu yüzden ahşap çark yapmaya karar verdik. Ağaçtan yaptığımız çarklar daha dayanıklı. Şu anda değirmen bizim yaptığımız çarklarla dönüyor ve eskisinden daha verimli çalışıyor” diye konuştu.
“Eski ustalar kalmadı”
Değirmen ustalığının giderek unutulduğunu vurgulayan Yılmaz, kendisinden önce bu işi yapan ustaların artık hayatta olmadığını söyledi. Mesleği dayısından öğrendiğini dile getiren Yılmaz, şunları kaydetti:
“Dayım bu işin ustasıydı. Kaşık, kepçe yapardı, değirmen işleriyle uğraşırdı. Değirmenin kepçeleri kırılınca hemen yenisini yapıp takardı. Biz de onlardan gördük, öğrendik. Bir şeyi görmek önemli ama yapmak için de yetenek gerekiyor.”
Su değirmenleri hâlâ ihtiyaç
Bölgede hayvancılığın yaygın olması nedeniyle değirmenlerin hâlâ önemli bir ihtiyacı karşıladığını belirten Yılmaz, köylerde yetiştirilen arpa ve mısırın öğütülmesi için değirmenlerin kullanıldığını söyledi.
“Köylerimizde geçim kaynağı genellikle tarım ve hayvancılıktır. Hayvanların yem ihtiyacını karşılamak için yetiştirilen arpa ve mısır değirmenlerde öğütülür. Ayrıca mısır unu elde etmek için de değirmenler kullanılır. Bu yüzden değirmenler yöremizde hâlâ önemli bir ihtiyacı karşılamaya devam ediyor.”
